Klikzink
Een felsplaat werkt omdat de rand van de plaat rechtop staat. Niet schuin, niet rond, maar haaks: 35 mm recht omhoog, zodat er een opstaande naad ontstaat die water tegenhoudt zolang die naad zijn vorm houdt. Dat is de hele techniek achter een felsdak, en het is ook precies het onderdeel dat op de bouw het snelst beschadigt zonder dat iemand het op dat moment ziet.
Er wordt vaak gedacht dat een fels gewoon een gebogen rand is, iets wat je met een tang wel recht krijgt als hij verbogen is. Dat klopt niet. Een haakse fels staat onder een hoek van bijna 90 graden op het vlak van de plaat, en die hoek is nodig om voldoende hoogte te houden boven het waterniveau dat zich bij slagregen en sneeuwsmelt tegen de naad kan opstapelen. Een fels die door een klap of door onvoorzichtig lopen is platgedrukt tot een ronde bocht, verliest die hoogte. Hij ziet er van een afstand nog uit als een fels, maar hij keert geen water meer op het moment dat het erop aankomt. Het verschil tussen haaks en rond is dus niet esthetisch, het is functioneel: de een is een waterkering, de ander is een oude gewoonte die toevallig nog op de plaat zit.
De meest gemaakte fout is simpel: er wordt over de rand van de plaat gelopen of gereden voordat de fels gesloten is, of er wordt materiaal op de fels gestapeld tijdens transport op de steiger. Een steigerbuis die tegen een opstaande rand valt, een pallet die scheef wordt neergezet met de hoek precies op de fels, een dakdekker die met zijn hak afzet op de rand om zijn evenwicht te bewaren: het gaat razendsnel en het is op het moment zelf bijna niet te zien. Pas als de fels dichtgeklikt of gefelst wordt, blijkt de vervorming, en dan is de schade al onderdeel van de naad. Een tweede, minder opvallende fout is dat platen tijdens het lossen op elkaar worden getrokken in plaats van opgetild. De opstaande rand van de onderste plaat schuurt dan tegen de rand van de plaat erboven, en een fels van 0,55 mm dun staal buigt bij die belasting sneller dan je zou verwachten.
Zolang de schade op de grond zit, op de stapel of tijdens het optillen, is de oplossing een andere plaat pakken. Dat scheelt tijd, maar geen geld van betekenis: er ligt gewoon een baan minder op de stapel. Het wordt duurder op het moment dat de fels al gesloten is en de plaat al onderdeel is van het dakvlak. Een deuk die pas bij de eindcontrole wordt gezien, betekent dat de naad open moet, de plaat eruit moet, en de aansluitende banen ernaast mogelijk mee moeten worden losgemaakt om weer een sluitende rij te krijgen. Dat is geen kwestie van bijwerken; een fels die eenmaal is dichtgeklikt over een beschadigde rand, laat zich niet lokaal repareren zonder dat de naad zichtbaar anders oogt of, erger, zonder dat de waterkering op die plek zwakker blijft dan de rest van het dak. De kosten zitten dan niet in het materiaal, dat is verwaarloosbaar, maar in de arbeidstijd om een deel van een afgewerkt dakvlak weer open te maken.
De fels controleren voordat hij gesloten wordt, is de enige manier om deze schade goedkoop te houden. Dat is geen kwestie van goed kijken vanaf twee meter afstand, want een lichte deuk in een opstaande rand van 35 mm is van een afstand nauwelijks te onderscheiden van een gezonde fels. Het werkt beter om met de vlakke hand langs de rand te gaan: een fels die goed haaks staat voelt overal even hoog en even stevig aan, een fels met schade voelt daar zacht of ingedeukt. Wij gaan hier verder niet op in, want hoe u dat stap voor stap doet en waar u in de uitvoering op moet letten, leggen we uit bij [de fels: hoe je het controleert](/felsplaat/de-fels/controleren). Wat wij hier willen meegeven is vooral wanneer die controle hoort te gebeuren: vóór het sluiten, niet erna. Erna is het geen controle meer, maar een schadeclaim.
Omdat de fels het meest kwetsbare deel van de plaat is, verdient hij op de bouwplaats dezelfde voorzichtigheid als glas. Platen die plat op elkaar worden opgeslagen zonder tussenlaag, kunnen de rand van de een in het vlak van de ander drukken zodra er gewicht op komt, zeker bij platen tot 8000 mm lang waarbij het eigen gewicht al aardig oploopt. Bij ongeveer 5 kg per vierkante meter is een lange baan zwaarder dan hij oogt, en die massa werkt bij verkeerd stapelen juist tegen de fels in plaats van ervoor. Wie meer wil weten over wat er op de bouwplaats voor en na het felsen allemaal nodig is aan gereedschap en handelingen, vindt dat bij [de fels: wat je nodig hebt](/felsplaat/de-fels/wat-heb-je-nodig). Hier volstaat de hoofdregel: hoe langer de plaat, hoe voorzichtiger de omgang met de rand tijdens het verplaatsen, want de hefboomwerking van een lange baan zet extra kracht op elk punt waar de fels ergens tegenaan komt.
Het is goed om te weten dat een intacte fels weinig te vrezen heeft van weer en temperatuur. De plaat is koud vouwbaar tot -15 graden, dus vorst op de bouwplaats is geen reden om voorzichtiger te zijn met de fels dan normaal, en de uitzetting van staal ligt ongeveer op de helft van wat zink doet, wat de naad over een heel dakvlak stabieler maakt dan bij dat andere materiaal. Dat betekent dat een fels die goed gesloten is, jarenlang meegaat zonder dat hij kruipt of verschuift door temperatuurwisselingen. De schade waar het in deze tekst om gaat, ontstaat dus vrijwel nooit door het materiaal zelf of door het weer. Ze ontstaat door mensen en gereedschap die op de bouwplaats net iets te grof met de rand omgaan, op het moment dat niemand er expliciet op let omdat de aandacht bij de plaat als geheel ligt en niet bij die 35 mm opstaande hoek.
Neem de fels mee als apart controlepunt bij het lossen, het stapelen en vlak voor het sluiten, in plaats van hem impliciet mee te laten lopen in de algemene visuele check van de plaat. Bespreek met uw ploeg dat de rand niet als opstapje of aanslag mag worden gebruikt, en zorg dat materiaal en gereedschap nooit op de fels zelf terechtkomen tijdens het werken op het dak. Heeft u twijfel over een specifieke plaat of over hoe een deuk in de praktijk eruitziet, dan denken wij op tekening met u mee, zonder kosten, en kunt u contact opnemen via Klikzink, Boylestraat 22, 6718 XM Ede.