Klikzink
Onze felsplaat is koud vouwbaar tot -15 graden. Dat getal staat vaak los in een productblad, en dan lijkt het een aanmoediging. Dat is het niet. Het is de grens waarbij het staal nog meegeeft zonder te scheuren, niet de temperatuur waarbij wij aanraden om te felsen. Onder de nul graden verandert het gedrag van de plaat merkbaar, en dat gedrag is precies waar u op moet letten als u wilt weten of het werk goed is gegaan.
Staal wordt bij kou stugger. Niet onwerkbaar, maar stugger. De felsmachine moet harder trekken om dezelfde vouw te krijgen die hij bij 15 graden moeiteloos maakt. Bij een temperatuur van rond het vriespunt merkt u dat vooral aan het geluid en aan de weerstand op de machine: de motor werkt zwaarder, de vouw klinkt scherper dichtklikken in plaats van soepel. Bij strenge vorst, richting de -10 of -15 graden, kan de fels aan de buitenkant een fijne, korrelige structuur krijgen op de plek waar het staal het meest is opgerekt. Dat is de coating die op zijn grens werkt, niet het staal zelf. Een enkele fijne lijn in de coating op de buitenkant van de fels, alleen zichtbaar bij goed licht van opzij, is geen reden tot afkeur. Een barst die doorloopt tot op het staal, of een fels die opengaat als u er met de hand tegenaan duwt, is dat wel.
De folie die de plaat beschermt tijdens transport en verwerking, gedraagt zich ook anders in de kou. Bij normale temperatuur trekt u hem in één beweging soepel van de plaat. Bij vorst wordt de lijmlaag stugger en de folie zelf brozer, waardoor hij makkelijker afbreekt in plaats van in één stuk los te komen. Dat is vervelend omdat u dan met een schraper of een doek de restjes moet verwijderen, maar het zegt niets over de kwaliteit van de plaat onder de folie. Het zegt wel iets over uw planning: reken bij vorst op meer tijd voor het strippen van de folie dan op een dag in het najaar.
De beste controle gebeurt niet achteraf, maar terwijl u werkt. Neem elke paar meter een moment om de net gemaakte fels met de hand te bevoelen over de hele lengte. Bij vorst ontstaan gebreken vaker plaatselijk, op de plek waar de plaat het kortst tevoren is aangeraakt of waar de machine even heeft stilgestaan, dan over de volle lengte van de baan. Voelt u een oneffenheid, een bult die er bij de vorige baan niet was, of een fels die net iets losser aanvoelt dan de rest: kijk daar dan met de ogen dicht bij, niet pas bij de eindcontrole aan het einde van de dag.
Een tweede controlemoment is het moment vlak na het felsen, voordat u de volgende baan legt. Buig de net gemaakte rand voorzichtig een paar centimeter terug, niet om hem open te maken maar om te voelen of hij meegeeft zoals hij zou moeten. Bij goed werk voelt dat stug maar elastisch. Voelt het bros, alsof de fels bij de minste beweging al wil openbreken, dan is dat een teken dat de plaat op die plek te koud was toen hij werd gevouwen, en dat u met de volgende baan de temperatuur van de plaat, van de machine of van uw eigen tempo moet aanpassen. Wij lichten dat verder toe op de pagina over [wat er bij het felsen in de kou misgaat](/felsplaat/bij-vorst/wat-gaat-er-mis), waar de meest voorkomende gebreken stuk voor stuk staan.
De reden dat controleren tijdens het werk zoveel waard is, is dat een fout op dat moment nog te herstellen is, en een dag later niet meer. Zolang de baan nog los ligt en nog niet aan de volgende baan is gefelst, kunt u een slechte vouw openen, de plaat opnieuw positioneren en de fels overnieuw maken. Zodra de volgende baan er ook op zit en de klemmen onder de fels vastliggen, zoals wij beschrijven op klikzink.com, wordt herstel ingrijpender: dan moet u meestal een stuk van het dak of de gevel weer openmaken om bij de gebrekkige fels te komen.
Er is dus een praktisch verschil tussen 's ochtends beginnen bij -6 graden en om twee uur 's middags nog bezig zijn terwijl de temperatuur verder daalt. In het eerste geval kunt u nog bijsturen: de machine iets anders instellen, de platen een tijdje binnen laten voortemperen, of het tempo aanpassen. In het tweede geval, aan het einde van de dag met een dak vol felsen, is de enige controle die u nog kunt doen een visuele en een tastcontrole van wat er al ligt, met als enige herstelmogelijkheid het openbreken van een deel van het werk. Wilt u weten hoe u dat eerste, vroege controlemoment het beste inricht, dan vindt u dat uitgewerkt op de pagina over [wat u vooraf moet weten als u bij vorst gaat werken](/felsplaat/bij-vorst/vooraf-weten).
Aan het einde van een werkdag bij vorst loopt u het werk nog eens langs met de handen, niet alleen met de ogen. Een goede fels bij vorst ziet er niet anders uit dan een goede fels bij 15 graden: de vouw ligt strak, zonder gaten of kieren, en de lijn loopt recht door zonder plaatselijke bulten. Het enige verschil dat u mag zien is die eerder genoemde fijne lijn in de coating op de meest gespannen plek van de vouw, en die zit aan de buitenkant, nooit aan de binnenkant waar het water overheen moet.
Controleer ook de platen die nog niet gefelst zijn maar al wel buiten hebben gelegen. Bij vorst kan een plaat die lang plat heeft gelegen op een koude ondergrond, net iets kouder zijn dan de lucht erboven, en dat merkt u pas als u hem optilt en hij nauwelijks buigt waar hij dat zou moeten doen. Leg platen die u nog gaat verwerken daarom liever rechtop of los van de grond, zodat ze niet onnodig afkoelen ten opzichte van de rest van de partij. Meer over de voorbereiding die dit soort verrassingen voorkomt, leest u op de pagina over [wat u nodig heeft om bij vorst te werken](/felsplaat/bij-vorst/wat-heb-je-nodig).
Merkt u tijdens deze eindcontrole een fels die niet aan de eisen voldoet, dan is de vraag niet alleen of u hem kunt herstellen, maar ook binnen welke tijd. Hoe lang dat herstel duurt en wanneer het praktisch nog inpasbaar is in de rest van de klus, hangt af van waar op het dak of de gevel de fout zit en hoeveel platen daar al op liggen. Dat is dermate afhankelijk van de situatie dat wij daar geen vaste tijden aan plakken; wel kunt u ervan uitgaan dat hoe eerder u het ziet, hoe kleiner het herstel.
Neemt u vandaag een partij felsplaat in ontvangst voor een klus bij vorst, dan is het advies simpel: bouw de tussentijdse controle in als vast onderdeel van het werk, niet als afronding aan het einde. Voel elke fels na, kijk bij goed licht naar de buitenkant van de vouw, en beslis bij twijfel meteen of u herstelt terwijl het nog kan. Heeft u vragen over de plaat zelf bij deze temperaturen, over de maatvoering of over hoe wij een partij op maat leveren, dan denken wij daar kosteloos over mee: neem contact op met Klikzink in Ede.