Klikzink
Onze felsbanen zijn koud vouwbaar tot -15 graden. Dat getal staat in de technische documentatie en het is waar, maar het is een grens en geen aanbeveling. Een plaat die bij -15 graden nog te vouwen is, vouwt daar niet prettig, niet snel en niet altijd voorspelbaar. Deze pagina gaat over het moment waarop u die grens ziet naderen en beter besluit om vandaag niet te felsen, of om een deel van het werk naar een andere dag te verplaatsen. Niet over wie dat besluit neemt op de bouw, en niet over hoeveel langzamer het werk daardoor gaat: dat behandelen wij op de pagina's over wie beslist of er bij vorst gewerkt wordt en over hoeveel langzamer het werk bij vorst gaat. Hier gaat het om het herkennen van het moment zelf.
Staal wordt bij kou niet breekbaar zoals glas, maar het wordt stugger. De 0,55 mm dikke plaat die bij 15 graden soepel om de haakse fels van 35 mm sluit, geeft bij -8 of -10 graden meer weerstand. Dat voelt u als verwerker het eerst in uw handen: de plaat veert minder mee, en de laatste slag van de felsmachine kost meer kracht. Bij een enkelvoudige felsverbinding is dat nog te overzien. Bij een dubbele fels, waar de plaat twee keer wordt omgezet, stapelt die stugheid zich op. Een dakdekker die op een koude ochtend aan een nokafwerking begint, merkt dat de tweede slag anders aanvoelt dan de eerste, en dat is precies het signaal om de temperatuur van de plaat te checken voordat u doorgaat, niet achteraf.
Daar komt bij dat staal bij kou minder uitzet dan bij warmte, en onze felsplaten zetten al ongeveer half zoveel uit als zink. Dat is normaal gesproken een voordeel: minder beweging in het vlak, minder kans op geluid en minder speling die u moet opvangen. Bij felle vorst gecombineerd met een koude nacht gevolgd door een zonnige dag kan het verschil in uitzetting tussen 's ochtends en 's middags op een groot dakvlak toch merkbaar worden. Voor de manier waarop dat uitzettingsgedrag is opgevangen in de bevestiging met klemmen onder de fels verwijzen we naar de uitleg over de klem en de ondergrond. Hier is de kern: bij vorst is de bandbreedte tussen ochtend en middag groter dan op een gematigde dag, en dat is een reden om een lange baan niet halverwege een koude ochtend te beginnen als de zon er over twee uur al op staat.
Onze platen zijn voorzien van GreenCoat Pural BT, een organische coating van 50 micrometer die de plaat beschermt tijdens transport en verwerking. Bij lage temperaturen wordt de beschermfolie die over die coating ligt stugger en minder elastisch. Bij normale temperaturen trekt u de folie in een vloeiende beweging los; bij vorst breekt de folie eerder af in stukjes, vooral bij scherpe hoeken zoals bij een afgekorte kop of bij de rand van een dakraam. Dat is op zichzelf geen probleem voor de plaat, maar het kost wel meer tijd, en achtergebleven folierestjes op een koude, soms bevroren ondergrond zijn lastiger weg te krijgen dan op een warme, droge dag. Een dakdekker die dit al eens heeft meegemaakt, trekt bij vorst de folie in kleinere stappen los in plaats van in één lange haal, en rekent op die extra tijd.
Er zijn een paar situaties waarin wij aanraden het felsen uit te stellen, ook al ligt de temperatuur nog boven de -15 graden uit de specificatie. De eerste is natte vorst: een dun laagje ijs of rijp op de plaat zelf. Dat is geen kwestie van de staaltemperatuur maar van grip en veiligheid, en dat verandert niets aan het materiaal maar alles aan het werk. De tweede is wind in combinatie met kou. Een koude wind van 5 tot 6 Beaufort maakt een grote plaat lastig te hanteren en maakt de kans op een misslag met de felsmachine groter, met een beschadigde rand als gevolg. De derde, en misschien de minst voor de hand liggende, is een snelle temperatuurwisseling op één dag: een ochtend van -10 graden gevolgd door een middag rond het vriespunt levert condensvorming op de plaat op zodra deze binnengebracht wordt of in de zon komt, en werken op een vochtig oppervlak is nooit aan te raden, vorst of niet.
Er is ook een situatie die vaak wordt onderschat: een lange periode van lichte vorst, tussen 0 en -5 graden, waarbij de plaat de hele dag buiten op een pallet heeft gelegen voordat hij verwerkt wordt. De kerntemperatuur van het pakket kan dan lager zijn dan de buitentemperatuur van dat moment, omdat staal warmte langzaam opneemt en afgeeft. Een aannemer die 's ochtends een pallet felsplaten van buiten naar binnen haalt en er direct mee aan de slag gaat, werkt in feite met een koudere plaat dan het thermometer op dat moment aangeeft. Wij raden aan platen die een nacht bij vorst buiten hebben gelegen, waar mogelijk enige tijd te laten acclimatiseren voordat u ze vouwt, zeker bij een dubbele fels of een complexe hoek.
Geen van deze omstandigheden zegt iets over de kwaliteit van de plaat na verwerking bij vorst, en geen van deze omstandigheden verandert de garantie die op het materiaal rust; wat vorst daadwerkelijk met de garantie doet, staat uitgewerkt op de pagina daarover. Deze pagina gaat evenmin over hoe u ziet of een felsverbinding die bij vorst is gemaakt goed is uitgevallen: die controle beschrijven wij apart. Het punt hier is eenvoudiger en gaat vooraf aan al die vragen: er zijn dagen, en delen van dagen, waarop u de felsmachine beter even laat staan. Dat is geen zwakte van het materiaal, het is een kenmerk van staal bij lage temperatuur, en het geldt voor vrijwel elk stalen felsproduct op de markt, niet alleen voor het onze.
Kijk niet alleen naar het thermometergetal van vandaag, maar naar het patroon van de laatste 24 uur: is de plaat een koude nacht overleefd, staat er wind bij, en is er kans op rijp of condens zodra de zon erbij komt. Is het antwoord op een van die vragen ja, verschuif het felswerk dan naar een rustiger moment op de dag of naar morgen. Voor de vraag wie die afweging op de bouw uiteindelijk maakt, en voor de gevolgen daarvan voor de planning, verwijzen wij naar de andere pagina's in deze kennisbank over werken bij vorst. Heeft u twijfel over een specifieke bestelling, plaatdikte of levering in de wintermaanden, dan denken wij daar kosteloos in mee: neem contact op met Klikzink, Boylestraat 22 in Ede, en beschrijf de situatie op de bouw zo concreet mogelijk.