Klikzink
Als u een monster van een felsplaat in handen krijgt, is het eerste wat de meeste mensen doen: met een nagel over het oppervlak gaan. Begrijpelijk, maar het zegt weinig over wat er op de bouwplaats gebeurt. Toch is de vraag terecht, want krassen en beschadigingen horen bij het werken met stalen felsbanen, en het is goed om vooraf te weten wanneer iets cosmetisch is en wanneer een baan écht opnieuw besteld moet worden.
Onze felsbanen zijn Sendzimir verzinkt staal met een organische coating van 50 micrometer, het merk GreenCoat Pural BT. Die coating is de buitenste laag die u ziet en voelt, en die is dik genoeg om normale hantering te doorstaan, maar niet onbeperkt bestand tegen scherpe voorwerpen. Het onderscheid dat er echt toe doet is dit: gaat de kras alleen door de coating, of ligt de zinklaag eronder ook bloot?
Een oppervlakkige kras door de coating, waarbij u nog geen andere kleur ziet oplichten, is in de praktijk vooral esthetisch. Het staal eronder is dan niet blootgelegd en er is geen directe kans op roestvorming. Dat is een ander verhaal dan een kras die tot op het staal gaat: dan is zowel de coating als de onderliggende zinklaag doorbroken, en ligt het kale metaal open voor vocht en zuurstof. Op een monster van een handpalm grootte is dat verschil vaak nauwelijks te beoordelen, zeker niet bij daglicht op kantoor. Op de bouwplaats, met een felsplaat van tien meter in de zon, is het onderscheid vaak wél met het blote oog te zien: een oppervlaktekras blijft mat en gelijk van kleur, een kras tot op het staal toont een lichtere, soms iets glimmende lijn.
Bij lichte, oppervlakkige krassen is bijwerken vaak niet eens nodig, en als het wél gebeurt, is dat om esthetische redenen, niet om het materiaal te beschermen. Bij krassen die dieper gaan en het staal raken, ligt dat anders: daar is bijwerken met een geschikte reparatielak wél functioneel, omdat u daarmee de blootliggende plek weer afsluit van vocht. Belangrijk is wel dat bijwerken een lokale oplossing is voor een lokale beschadiging. Het is geen vervanging voor zorgvuldig werken, en het is ook geen oplossing voor een baan die op meerdere plekken is beschadigd, of waarbij de beschadiging aan de rand of bij een aansluiting zit waar water blijft staan.
Een dakdekker die op de steiger een felsbaan tegen de kraan van de reling schuurt, ziet vaak meteen of het om een lichte veeg gaat of om een echte groef. Bij een veeg: doorwerken, eventueel later bijwerken als het zichtbaar blijft. Bij een groef die met de nagel voelbaar is en waar het staal doorschemert: die plek behandelen vóór de baan gemonteerd wordt, niet erna, want eenmaal onder de klem gelegd is bijwerken lastiger en minder effectief.
Er zijn gevallen waarin bijwerken niet volstaat en de baan vervangen moet worden. Dat is het geval bij diepe krassen die het materiaal daadwerkelijk vervormen, bijvoorbeeld door een val van gereedschap of het slepen van een scherp object over de plaat met druk erop. Ook bij een deuk gecombineerd met beschadigde coating is vervanging vaak de betere keuze, omdat de vervorming zelf niet te herstellen is en de opengelegde plek een risico blijft, ook na bijwerken. Hetzelfde geldt voor krassen die over een lasnaad, felsrand of buiging lopen: juist daar is de coating al onder mechanische spanning komen te staan tijdens het koud vouwen, en een extra beschadiging op die plek is kwetsbaarder dan diezelfde kras midden op een vlak deel van de plaat.
Het is dus niet zozeer de lengte van de kras die bepalend is, maar de diepte en de plek. Een kras van twintig centimeter die alleen de coating raakt op een rustig deel van het dakvlak is minder ernstig dan een kras van twee centimeter die tot op het staal gaat, vlak bij een fels. Wij raden aan om bij twijfel de baan apart te leggen en te beoordelen voordat hij gemonteerd wordt, in plaats van achteraf, wanneer bijwerken of vervangen allebei lastiger is.
We leveren monsters van alle drie de matte kleuren, en dat is nuttig om een idee te krijgen van de coating, de dikte en hoe het materiaal aanvoelt. Wat een monster u niet laat zien, is hoe de plaat zich gedraagt over een heel dakvlak, in de zon, bij temperatuurwisselingen, of onder de belasting van montage. Een handpalm grote plaat buigt niet, verkleurt niet zichtbaar door lichtinval onder een hoek, en wordt niet blootgesteld aan het soort mechanische contact dat een baan van tien meter tijdens transport en montage wél ondergaat.
Daarom is een monster vooral geschikt om coating, kleur en dikte te beoordelen, en minder geschikt om te voorspellen hoe gevoelig het materiaal in de praktijk is voor krassen. Wie op een monster met een sleutelbos over het oppervlak gaat om te testen hoe krasgevoelig de plaat is, trekt daar een conclusie uit die op een dakvlak van honderd vierkante meter anders uitpakt: de kans op contact met scherp gereedschap, andere platen, of steigermateriaal is nu eenmaal groter naarmate er meer materiaal wordt gehanteerd en gestapeld.
Wat vaker een rol speelt dan het monster zelf, is de manier van werken op de bouw. Zo bepaalt de wijze waarop de beschermfolie wordt verwijderd, zoals wij uitleggen bij [de beschermfolie](/felsplaat/monsters/beschermfolie), voor een groot deel of platen elkaar krassen tijdens het stapelen en verplaatsen. Ook het tillen en dragen van de platen, waarover we apart schrijven bij [de plaat tillen en dragen](/felsplaat/monsters/tillen), is een belangrijke bron van beschadigingen die met een monster in de hand niet te voorspellen zijn.
Gebruik een monster om de coating en de kleur te beoordelen, niet om te bepalen hoe krasgevoelig het materiaal in de praktijk is. Beoordeel krassen op de bouw altijd op twee punten: gaat het door de coating of tot op het staal, en ligt de beschadiging op een vlak deel of bij een fels, buiging of rand. Werk lichte coatingschade bij als dat gewenst is voor het aanzien, en werk beschadigingen tot op het staal altijd bij vóór montage. Bij twijfel, of bij een combinatie van een kras met een deuk of vervorming, is vervanging van de baan de zekerste keuze. Wilt u eerst de coating en kleur in de hand hebben voordat u verder rekent aan de bestelling, dan kunt u een monster aanvragen en vandaaruit verder kijken naar wat de plaat op uw dak of gevel te verduren krijgt.