Klikzink
Wie een felsdak overweegt, komt vroeg of laat de vraag tegen: staal of koper. Beide materialen worden op vergelijkbare wijze verwerkt tot felsbanen met een haaks opstaande fels, en beide liggen al honderd jaar op Nederlandse daken. De keuze zit niet in de vorm van de plaat, maar in het materiaal zelf: het prijsniveau, en het gedrag van het metaal in contact met andere metalen. Wij leggen hier uit waar dat verschil zit, en in welke gevallen koper wint.
Wat wij leveren, is een stalen felsband: Sendzimir verzinkt staal met een organische coating, 0,55 mm dik, met een fels van 35 mm en een werkende breedte van 475 mm. Koperen felsbanen zijn qua vorm vaak gelijk opgebouwd, maar het materiaal zelf verschilt fundamenteel. Koper is een zwaarder, zachter en veel duurder metaal dat zonder coating verwerkt wordt en zijn kleur en glans over de jaren zelf opbouwt door oxidatie. Wij gaan hier niet in op die kleurverandering of glans; dat is het onderwerp van zinklook.com. Hier gaat het over de plaat als bouwmateriaal: gewicht, prijs, maatvoering en het gedrag naast andere metalen op de bouw.
Het meest genoemde verschil is de prijs, en dat klopt: koper kost aanzienlijk meer dan verzinkt staal met coating. Dat komt niet door de vorm van de plaat of de bewerking, maar door de grondstof zelf. Koper is een metaal met een wereldmarktprijs die meebeweegt met de vraag uit de elektrotechniek en de bouw wereldwijd, en die prijs is doorgaans een veelvoud van de prijs van staal. Wij noemen hier bewust geen bedragen: die staan hier vandaag niet vast en over een jaar niet meer. Wat wel vaststaat, is de verhouding: een koperen dak is in materiaalkosten aanzienlijk duurder dan een stalen felsdak van vergelijkbare afmeting. Voor een aannemer die op een begroting moet scoren, is dat vaak het eerste en soms het enige argument om voor staal te kiezen.
Daar staat tegenover dat koper in de verwerking een reputatie heeft van soepelheid: het materiaal is zachter dan staal en laat zich bij traditionele bewerking op de bouwplaats gemakkelijk in de hand vormen, tot in kleine details rond dakkapellen en schoorstenen. Onze stalen felsbanen zijn eveneens koud vouwbaar, tot -15 graden, en worden op maat geleverd van 450 tot 8000 mm, op de millimeter afgekort in onze eigen walsmachines. Voor een standaard rechte baan op een schuin dak is dat voordeel van koper in de praktijk beperkt: de plaat komt al op maat aan en hoeft op de bouwplaats niet meer bijgesneden te worden. Bij zeer kleinschalig, sterk verlopend werk met veel losse plooien in situ kan de zachtheid van koper wel degelijk in het voordeel werken; dat is een van de gevallen waarin koper wint.
Koper is ruim drie keer zo zwaar als onze stalen felsband. Onze platen wegen ongeveer 5 kg per vierkante meter; een koperen plaat van vergelijkbare dikte weegt een veelvoud daarvan. Dat werkt door in het transport naar de bouw, in het tillen op het dak, en in de belasting van de onderconstructie. Bij een lichte houten dakconstructie kan dat gewichtsverschil relevant zijn voor de detaillering van de drager, iets waarover u meer leest op klikfels.com. Voor de plaat zelf betekent het gewicht vooral dat stalen felsbanen makkelijker te tillen en te plaatsen zijn, met minder mensen en minder risico op vervorming tijdens het handelen op de steiger.
Ook in de levering verschillen de twee. Onze felsbanen komen op maat aan, afgekort op de millimeter, in een van drie uitvoeringen van het vlak: vlak, met verstijvingsril of met micro-lines. Wij denken op tekening mee zonder daarvoor te rekenen, en dat scheelt op de bouw uitzoekwerk en resterend afval. Koperen banen worden doorgaans eveneens op maat gewalst, maar de doorlooptijd en de minimale afname hangen sterk af van de leverancier en de actuele koperprijs; wij noemen hier geen levertijden, want die liggen bij ons leveranciers en verschillen per bestelling.
Het tweede grote verschil zit niet in de plaat zelf, maar in wat er naast de plaat ligt. Koper reageert elektrochemisch met andere metalen: waar koper in direct contact komt met zink, aluminium of verzinkt staal, en er vocht bij kan komen, ontstaat galvanische corrosie. Het edelere koper blijft zelf intact, maar het minder edele metaal ernaast wordt aangevreten. Dat is geen theoretisch risico: een koperen dakgoot boven een zinken dakrand, of koperen bevestigingsmateriaal tegen verzinkt staal, kan binnen een paar jaar zichtbare putcorrosie geven op het onedele metaal. Wie een koperen dak combineert met stalen dakdelen, goten of doorvoeren, moet dat contact bewust scheiden, met een tussenlaag of door de materialen fysiek van elkaar te houden.
Onze stalen felsbanen zijn Sendzimir verzinkt (275 g/m2 aan beide zijden) met daarover een coating van 50 micrometer. Dat verzinkte staal is zelf ook onedel ten opzichte van koper, en dus geldt dezelfde voorzichtigheid omgekeerd: leg geen koperen onderdelen los boven of tegen onze felsbanen zonder scheiding. Binnen een dak van uitsluitend verzinkt staal met coating speelt dit risico niet; alle onderdelen zijn van hetzelfde metaal en gedragen zich gelijk. Dat maakt een volledig stalen felsdak in de praktijk eenvoudiger te detailleren op punten waar dakvlakken, goten en aansluitingen samenkomen, zoals wij uitleggen bij de bevestiging en de volgorde op de bouw. Bij een gemengd dak, met bijvoorbeeld een bestaande koperen goot die behouden moet blijven naast een nieuw stalen dakvlak, is dat scheiden van metalen een aandachtspunt dat vooraf in de tekening moet staan, niet iets dat u tijdens de montage nog even oplost.
Metalen zetten uit en krimp met de temperatuur, en dat verschilt per materiaal. Koper zet meer uit dan staal; onze stalen felsbanen zetten ongeveer half zoveel uit als zink, en aanmerkelijk minder dan koper. Voor lange, ononderbroken banen betekent dat bij koper een grotere absolute uitzetting over dezelfde lengte, wat vraagt om zorgvuldiger gedimensioneerde bevestigingspunten. Bij staal is die marge kleiner, wat de detaillering iets minder kritisch maakt, al blijft ook daar de juiste klem en de juiste ondergrond bepalend; dat is het domein van klikzink.com.
In koude verwerking, op de bouwplaats in de winter, is staal tot -15 graden koud vouwbaar en blijft daarmee ook onder vorstomstandigheden goed te verwerken. Koper is zachter en blijft dat ook bij lagere temperaturen, wat het comfortabel maakt voor traditionele plaatbewerking op locatie. Voor het felsen van standaard rechte banen met een klikprofiel maakt dat verschil in de praktijk weinig uit: beide materialen laten zich met de juiste apparatuur goed verwerken tot een dichte fels.
Samengevat: koper wint waar budget geen hoofdrol speelt, waar het uiterlijk van een levend, patinerend metaal gewenst is, en waar zeer kleinschalig, ambachtelijk plaatwerk op locatie nodig is met veel losse plooien. Staal wint waar de kostprijs moet kloppen, waar gewicht een rol speelt in de constructie of het transport, waar het dak grotendeels uit één materiaal bestaat zodat galvanische corrosie geen aandachtspunt is, en waar op maat geleverde, direct te monteren banen de voorkeur hebben boven bewerking op de bouwplaats.
Wilt u weten welke plaatuitvoering, welke lengte en welke levering bij uw project past? Neem contact met ons op via Boylestraat 22 in Ede; wij denken kosteloos mee op tekening en sturen op verzoek monsters van al onze kleuren, zodat u zelf het materiaal in de hand kunt houden voordat u bestelt.